سائين منشارام صاحب
سائين منشارام صاحب جو جنم ڳوٺ لعلو رائنڪ تعلقي وارھ ضلعي لاڙڪاڻي (ھاڻي قمبر شھداد ڪوٽ) ۾ انگريزن جي شروعات واري وقت ۾ ٿيو. نرالا سَنت، صوفي درويش ۽ شاعر ھئا. سنڌي، ھندي توڙي سرائڪي ۾ شاعري ڪيائون. سائين منشارام، سائين نوَلرام جا طالب/چيلا هُئا۔ سائين نوَلرام صاحب جن جو آستان سنڌ ۾ گانڌا خان جي ڳوٺ ۾ هو۔ منشارام صاحب مشھوريءَ کان پري، بيپرواه بزرگ هُئا، نہ کاڌي خوارڪ جي پرواھ نہ ڪا جسم جي سُڌ، ڀلي 6 مھينا نہ ونھنجن بہ سندن جسم مان خوشبوءَ پئي ايندي ھئي. ڪيترائي ماڻهو اھو ڏسي اچرج ۾ پئجي ويندا هُئا. ھي مست فقير ڏينھن رات رب جي خيال ۾ گم ھوندا هئا. سندن آستان کي ڳوٺ ۾ منشارام جي مڙھي ڪري ڪوٺيندا ھئا، جيڪا ھر عام خاص لاءِ کليل رھندي ھئي ۽ وٽن ڪيترائي سَنت، درويش رھاڻ لاءِ ايندا رھندا ھئا. يڪتاري تي ڪلام ڳائيندا ھئا ۽ آواز بہ ڏاڍو سريلو ھوندو ھئن. پاڻ شادي نہ ڪيائون. سادو کائيندا ۽ پائيندا ھئا. وٽن ٻہ گانيون ھونديون ھيون، جن جي پنھنجي سر سار سنڀال لھندا ھئا ۽ ڪٿي سير سفر تي نڪرندا ھئا تہ پاڻ سان گڏ وٺي نڪرندا ھئا. سائين ساڌورام صاحب سندن چيلا ھئا. سندن خدمت ۾ شري ھرچارام، گرمکداس، دريانومل، سترامداس ۽ پٽلڌومل سدائين رھندا ھئا.
ھڪ ڀيري سيٺ درياني مل جي وڏي ڀاءَ سيٺ نامي مل، سائين منشارام کي عرض ڪيو تہ سائين درياني کي ڪافي سال شادي ڪئي ٿيا آھن، پر اولاد ڪو نہ ٿو ٿئيس. ديا ڪري پنھنجي گنج مان ھڪ دمڙي درياني کي جهوليءَ ۾ ڏيو. سائين منشارام صاحب کلي ڪري چيو تہ: تو دمڙي گهري آھي اِنڪري درياني کي پھرين ڇوڪري ڄمندي ۽ پوءِ ڇوڪرو بہ ٿيندس. بلڪل درويش جي چوڻ موجب پھريائين کيس ڇوڪري ڄائي جنھن جو نالو دمڙي ٻائي رکيائون ۽ ان کان پوءِ ھڪ پٽ ٿيو، جنھن جو نالو دمڙو رکيو ويو. ان خوشي ۾ سيٺ درياني مل پنھنجي اوطاق واري جڳھہ سائين منشارام جي نالي سان ٺھرائي، ۽ ان جا دستاويز کين ڏنا، جيڪو پاڻ قبول نہ ڪيائون. درياني مل جو پٽ دمڙو، ورھاڱي کان پوءِ عيال سميت ھندستان جي شھر بڙودي ۾ وارشا ڪالونيءَ ۾ رھيو.
آخري وقت ۾ سائين منشارام صاحب سڀني پريمين کي گهرائي ٻڌايو تہ، اسان جو ھاڻ شرير ڇڏڻ جو وقت اچي ويو آھي، اسان ھاڻ پنھنجي ذڪر ۾ مشغول ٿي وينداسين ۽ ھن جسم کي ڇڏي ھليا وينداسين. مگر اسان جي جسم سان ھٿ چراند نہ ڪجو، متان اسان کي مئل سمجهي اگني سنسڪار ڪريو. ھن جسم کي نہ ڪو جيت لڳندو ۽ نہ ئي ان ۾ بدبوءِ ٿيندي. ڪو پھتل درويش ايندو تہ ان سان رھاڻ بہ ٿيندي. ھرداس مل کي حڪم ٿا ڪريون تہ ھو پٽ سميت آستان تي رھندو. اُھو ئي فقط روزانو انگوڇو آلو ڪري اسان جي بدن کي صاف ڪري ۽ وري سڪل ٽوال مٿان گهمائي تہ اسان جو سرير تازو رھندو. اسان جي کٽ جي چوڌاري ڇھن فوٽن جي ديوار کڙي ڪجو ۽ ان کي ھڪ دروازو ۽ ھڪ دري شيشي جي لڳرائجو. ڪجهہ وقت کان پوءِ سائين منشارام گيڙو رنگ جي لوئي پائي کٽ تي آرامي ٿيا ۽ ڪجهہ وقت ۾ وڃي مالڪ حقيقي سان مليا. اھا تاريخ 16 جنوري 1938ع برابر 15 پوھ وڪرمي سنبت 1993، ڏينھن آچر جو ھو. ڪجهہ وقت کان پوءِ سائين جن جي حڪم موجب سندن کٽ واري جاءِ جي چوڌاري ديوار کڻائي، شيشي جي دري ڏنائون. جنھن مان ماڻهو سندن درشن ڪندا ھئا. ھڪ دفعي سائين ڪنور رام صاحب شھدادڪوٽ ۾ ڀڳت وجهڻ آيا تہ اتي خبر ٻڌائون تہ ڀرسان لعلو رائنڪ جي ڳوٺ ۾ سائين منشارام جن پنھنجو جسم رکائي ڇڏيو آھي. اھا ھاڪ ٻڌي سندن آستان تي ڪھي آيا ۽ چيائون درويش جو درشن ڪنداسين. ائين چئي دروازو کولي اندر کٽ جي ڀرسان ھيٺ ويھي رھيا ۽ دروازو بند ڪري ڇڏيو. برابر 20 منٽ کن ڪنور رام، سائين جن سان ڳالهائيندا رھيا جو آواز ٻاھر ويٺلن سڀني پئي ٻڌو مگر سمجهہ ۾ ڪنھن کي بہ نہ پيو اچي تہ ڇا ٿا ڳالهائين. فقط آواز سائين ڪنور رام ۽ سائين منشارام جو ٻڌڻ ۾ پئي آيو. بعد ۾ سائين ڪنور رام اتي ويٺل سنگت کي ٻہ ٽي ڪلام ٻڌائي، لنگر کائي روانا ٿيا.
ھن وقت سائين منشارام جو آستان اُلهاس نگر 3، بمبئي، انڊيا ۾ آھي. ڪلام جو نمونو:
ڪلام 1
غئب ۾ گوتا مارو غازي، وٺ لال اَندر مان لھي لھي
1. ڏس انھيءَ کي جو ٻڌي ٻولي، ڪر شاھن شاھ سھي سھي
2. ھر جاءِ ھوت ھڪوئي وسندا، آڪاس پاتال مھي مھي
3. آپ گنوائي تان شاھ پائي، ويو نانڪ شاھ چئي چئي
4. ظاھر باطن توھين تون، ڪر دل مان دور دئي دئي
5. مام مرشد جي من ۾ راکو، پس پاڻ ۾ پاڻ پھي پھي
6. نعرا منصوري مارو ’منشا‘، پوندو ڀرم جو ڪوٽ ڊھي ڊھي
ڪلام 2
جي پچن برھ باھ کان، سچا سورھ سڏبا سي
1. اٺئي پھر اندر ۾، جپن جاني کي
تري ويا تک تار مان، سچا سورھ سڏبا سي.
2. اُھي سير سڏائين ڪين ڪي، چون اَڌ سير نا آھيون اسين،
پري آھن سي پاءَ کان، سچا سورھ سڏبا سي.
3. لوڪ ڪل جي لڄ نواريائون، ڇا ڪندو شاستر تن کي،
جي بالا آھن برھم ڀاءُ ۾، سچا سورھ سڏبا سي.
4. آشا ترشنا ناھي تن کي، چت ۾ رکن نہ چنتا کي،
اُھي ڊڄن نہ ٻئي ڪنھن ڊاءَ کان، سچا سورھ سڏبا سي.
5. من، ٻڌ، ڪام آد تياڳيائون، ڇڏيائون ديھ اھنڪار دسي،
جي دور آھن دنيا جي داءَ کان، سچا سورھ سڏبا سي.
7. ’منشا‘ موج پنھنجي ۾ آھن، سوھم آھن سي،
جيڪي نيارا آھن روپ نانءَ کان، سچا سورھ سڏبا سي.
ڪلام 3
اديون اصل کان آھيان، سچي ستگر جي گولي
ڳالهہ تنهين جي گڻن جي، ڪيان خاصي چڱي ڍولي
1. سنگت سنت سچارن جي، مون کي واھ وڻي ٽولي،
ڪري پيس ڪامل اڳيان مان، جھد ڪري جهولي
2. حجت ڇڏي ھوتن سان، ڪيم ٻانهپ جي ٻولي،
نوَلرام نگاھ سان منھنجي، اندرين اک کولي
3. لائي ڇڏيائين لک ۾، سوھم شبد سلي،
ديا ڪري دلبر ڏني، مونکي لاکيڻي لولي
4. ماري ڇڏيائين من کي، ٻولي ٻاجهہ ڀري ٻولي،
پٽيائين پاڙ ڀرم جي، ڏئي ڇوھ منجهان ڇولي
5. عشق بھار عجيب جي، منھنجي رنگ رتي چولي،
سڪ منجهان سنتن سان، کيڏان ھميشہ ھولي
6. جاني لکايائون جان ۾، ھيس ۾ ڳوٺن ۾ ڳولي،
مھر ڪري منشارام تي، ڪئي ستگر آ سولي.
ڪلام 4
مٺو محرم منھنجو جاني، ٻڌان ٿي ھوت ھت ايندو
ڀڄي سڀ ڀير پري ويندي، درد دک دور سو ٿيندو
1. سڄڻ پنھنجي يار کي ساريون، ڪيان پل پل ٿي پڪارون،
موڙي محبوب مھارون، پاڻي ھن پار جو پيئندو
2. ڪريان ويٺي درد مان دانھون، ٻڌندا سي عرش ۾ آھون،
ڏيندو عجيب اوراھون، وصل جو واءُ ڪو ورندو
3. ڪانگي ڪاغذ کڻي آندو، ڏاڍو منھنجو من ھو ماندو
پڙھيم خطڙو لٿو سياندو، دلاسو داد ڪو ٿيندو.
4. مٺو مرشد جڏھن ايندو، چوان مان ڳالهہ ڇا ٿيندو،
’منشي‘ جو سڀ مرض ويندو، مئل ساھ اچي پوندو.
ڪلام 5
ساڌ سنگت نا ڇوڙ، مٺڙا خاصي ٻولي ٻول،
مات پتا ست سھرد دارا، توسان نہ ھلندا توڙ،
ڪام، ڪروڌ، لوڀ، موھ، ٽنگان ترشنا جون ٽوڙ،
ساڌ سنگت ۾ رھ ھميشہ، منھن ڪبھون نہ موڙ،
پُورن برھم پرماتما، لھ لالڻ تون لوڙ،
اڀياس ستگر شبد ڪا ڪريئي، جيتو نج من دوڙ،
’منشا‘ موج اپني ۾ رھيئي، چاھ اچاھ نون ڇوڙ.
ڪلام 6
نہ گهُريوسي مال متاع، رڳو عشق ٿا گهرون
1. رحيم رحم ڪر تون پنھنجو، عرض اگهائج اِھو منھنجو
توکي ڪيوسي اطلاع، نہ گهُريوسي مال متاع.
2. بھشت دوزخ جي بات نہ ڪئيسي، جنت کان سر جي تات ڇڏيسي،
رڳو اختياريوسي الله، نہ گهُريوسي مال متاع.
3. دين مذھب جو جهيڙو ڇڏيوسي، عشق بھار سان خيال اڏيوسي،
سانگو نہ رکيوسي ساھ، نہ گهُريوسي مال متاع.
4. محب مونکي تون يار ملائج، خيال ’منشي‘ جي کي خوب کلائج،
رھبر رک تون راءُ، نہ گهُريوسي مال متاع.
ڪلام 7 – قواليءَ ۾
خدا ھئہ، خدا ھئہ، خدا ھئہ خدا
ھئہ سڀ سي نيارا، نہ ڪس سي جدا
خدا ھئہ، خدا ھئہ، خدا ھئہ خدا
1. اگيان سي الپت ھئہ وو، گيان سي گلزار ھئہ،
ھئہ سروَ ۾ سدا، ھئہ سرو ۾ سدا.
خدا ھئہ، خدا ھئہ، خدا ھئہ خدا
2. نام روپ اس ۾ تو بنتا ھي نھين، ھئہ سڀ ڪا وو محرم پرور بندا
خدا ھئہ، خدا ھئہ، خدا ھئہ خدا
3. دئيت نہ ھئا ھئہ، نہ ڪڀي ھوويگا، ھئہ پريم بغيچي ۾ ميرا رانول رُدا
خدا ھئہ، خدا ھئہ، خدا ھئہ خدا
4. ’منشا‘ اپني موج ۾ رھتا ھئہ ھر دم، اسٿاور، جهنگم، ڪيٽ، پتنگم، آڪاش چدا
خدا ھئہ، خدا ھئہ، خدا ھئہ خدا
سائين اِندر لال عرف رام شرڻ اُداسي جن جي ٿورن سان
ورتل:
ڪتاب: اُداسي سائين ساڌورام صاحب ۽ سندن گرو سائين منشارام صاحب جو جيون چريتر
ليکڪ: ڀائي ماڌوداس ايس. اُداسي (درٻار ناندو وارا، ضلع بلڍانا، مھاراشٽر)
۽
سائين دولترام ايس. اُداسي (درٻار اُلهاسنگر 3، ضلع ٿاڻ، بمبئي)
